اصطلاح شالوده شکنی مترادف با نام ژاک دریدا فیلسوف، نقاد ادبی فرانسه (2004-1930) است. شالوده شکنی مدعی است که بنیان تفکر غرب بر تقابلهای دو تائی مانند: زشت /زیبا، بد/ خوب، غیاب/حضور، نیستی/ هستی، نادرست/ درست، دروغ/ حقیقت، طبیعت/ فرهنگ، مرگ/ زندگی ، زن/ مرد ، جسم/ روح، ذهن/ ماده، گفتار و نوشتار ... است و ارجیحت دادن به یکی از آنها در مقابل دیگری است. ژاک دریدا بر این اعتقاد است که هیچکدام  از این دوگانگی ها قائم به ذات نیست. وی برای مثال از زشتی/ زیبایی نام می برد که  وجود یکی به معنی از ریخت اندازی طرف مقابل است چنانچه زشتی شکل از ریخت افتاده ی زیبایی است. پس وجود این تقابل ها گوهری و ذاتی نیست و این تفکیک از اساس نادرست است. در نهایت حرف شالوده شکنی این است که تفکر غرب استوار بر بینشی بنام متافیزیک حضور است. متافیزیک حضور یعنی اینکه با توجه به تقابلهای دوتائی ، تفکر غرب مشتاق است که یک معنای ثابت، استوار، متحد، و متکی به مرکزها و محورها و منشاها، را دارای معنی موثق بداند همین امر موجب تفکری بنام لوگوس محوری شده است. لوگوس واژه ی یونانی است که به معنای خرد- عقل و کلمه آمده است. اگر توجه داشته باشیم ماهیت تقابلهای دوتائی در این واژه مستتر است. مثلا عقل حکم می کند که گفتار برتر از نوشتار است و غیره .

لوگوس محوری متونی را پی ریزی کرده ، که آنچه به نحو دیگری موجود است غیر طبیعی نمایانده شود بنابراین عملا تفکر ما بر روی انبوهی از امکانات و احتمالات معنایی بسته شده. قاعده شالوده شکنی این است: بگذار دیگری (آ نچه تفاوت دارد، آنکه من نیست) سخن بگوید. شالوده شکنی هر تفکر بسته ای را به چالش می کشد ، بدلیل اینکه اساسا به این نوع تفکر مضنون است. شالوده شکنی می گوید هیچ چیز بیرون از متن وجود ندارد. یعنی زمینه ی و زبان دو مولفه هستند که ما چیزی خارج از آنها برای ارزیابی و بررسی امور نداریم. مساله ی خوانش با نام پل دومان گره خورده است. وی به همراه ژاک دریدا، جفری هارتمن، هارولد بلوم و جی .هیلیس میلر مکتبی که بنام مکتب شالوده شکنی ییل است بنیان گذاشتند. از این گذشته که آیا می توان نام مکتب بر این جمع نامتجانس فکری گذاشت یا نه؟ باید گفت که پل دومان اوج نقطه ی تفکر اروپایی و امریکایی در زمینه ی شالوده شکنی است. اما شالوده شکنی دومان و دریدا تفاوتهای دارد. دومان هر چه نوشته تقریبا مرتبط با خوانش است البته نباید تصور کرد وی معتقد به نظریه خواننده محور بوده بلکه دغدغه دومان متن است مخصوصا حواشی متن. وی استدلال می کند هیچ مرکز مسلط و موثقی هیچ هسته ی معنایی ثابتی در متن وجود ندارد. و هیچ نکته ای مهمتر از دیگر نکات نیست این همان نقطه ای است که شالوده شکنی دومان را در تحلیل ادبی به شالوده شکنی دریدا نزدیک می کند. وی بر این باور است که تفکر وجود معنی یکتا و قطعی در متن موجب بدخوانی می شود. ولی خوانش لاجرم بوده و بررسی زبان ادبی بدون بد خوانی و بدفهمی متون امکان پذیر نیست. جستار کوری و بینش این مسئله را به تفصیل مورد بررسی قرار می دهد.آنچه خوانش درست را ناممکن می سازد در سرشت زبان نهفته است که این ناممکنی به سخن سرایی (ریتوریک- rhetoric) یا همان فن کلاسیک بلاغت برمی گردد.می دانیم که زبان دارای انواع صناعات از قبل- مجاز،استعاره، کنایه و تمثیل ... که کاربر زبان برای اقناع مخاطب خویش از آنها استفاده می کند. به گفته دومان خصلت زبان ادبی مجاز بنیاد (figural)است و همین مجاز بنیاد بودن است که «تهدید دائم بدخوانی» یعنی امکان ایجاد معنایی سوای معناهای مورد نظر گوینده را فراهم می کند. ما برای توضیح معنی یک مجاز به مجاز دیگری متوسل می شویم این زنجیره معنایی امکان وجود معنایی مسلط و قطعی را در متن ناممکن می کند. بنابراین امکان دست یابی به خوانش های قطعی و مطلقا صحیح وجود ندارد. تعصب و جزم افراد بر وجود خوانش قطعی و مطلقا صحیح بدخوانی است. پس خوانش ها را پایانی نیست و ایجاد بستاری (تثبیت معنا) در خوانش ها مهمل می نماید. بزعم دومان خوانش به معنی تاویل زبان مجاز بنیاد است و این موجب این تفکر در وی شده که آیا اصلا خوانش امکان پذیر است؟ این مخمصه زبانی بیانگر وضعیت تراژیک بشر است. از یک سو ناگریز از بکار بردن زبان است و از یک سوی دیگر گرفتار در مجازها. بسیاری از ناقدان دومان وی را متهم به تضعیف دست آوردهای سنتی در زمینه علوم انسانی می کنند. البته این نگرانی چندان هم بی مورد نیست زیرا این متزلزل سازی همه ی مقولات سنتی اعم از نویسنده ، خواننده، متن، زبان ادبی، گفتار عادی را به چالش می کشد. مقوله ای که نباید از نظر دور داشت این است که نظرات دومان را با نظریه خواننده محور مایکل ریفاتر نباید اشتباه گرفت. ادعای او می تواند هر دعوتی الا دعوت به بازگشت به سوژه انسانی یا به اصطلاح کنش خوانش باشد. وی نمی خواهد که تقابل دوتائی نویسنده- خواننده را به نفع خواننده تمام کند آنچه وی را در مقام یک نقاد ادبی جدی مطرح می کند خود مسئله خوانش است تفکر وی نسبت به مسئله ی خوانش ایجابی بوده و بر همین اساس است که شالوده شکنی خود را بدان بنیان می نهد . لوگوس محوری در متن آن چیزی است که دومان می خواهد بنیاد آن را سست سازد وی بدنبال خوانش فارغ از خوانش است و این خوانش دوم به معنی احتراز از معانی ماهوی در رابطه با متن است یا سخن سرایی فارغ از سخن سرایی که سخن سرایی دوم فقط شامل زبان ادبی نمی شود بلکه چنانچه بعدا خواهیم دید این سخن سرایی یا مجاز گرایی دایره وسیعی ارزشهای تثبیت شده در زمینه ی علوم انسانی را نیز دربر می گیرد. برای مثال وی جریان نقادی نو را مثال می زند آنچه در این میان قابل توجه است آن است که این نقادی نیز بر بنیاد مجاز استوار است. در صورتی که نقادی نو می خواهد که زبان ادبی را ورای بن مایه های تفکری دیگر بررسی کند، خود برای بررسی  نقادانه به دامن این تفکرات می افتد. چرا که غایت این بینش از ناسازواری و ابهام زبان ادبی مایه می گیرد. ژاک دریدا در کتاب( ازگراماتولوژی )اعلام می کند: «گراماتولوژی به معنای پژوهش درباره نوشتار است. تفکر غرب در پی ارجحیت به یکی از تقابلهای دوتائی گفتار را برتر از نوشتار می داند و این حکایت از این دارد که در گفتار گوینده حاضر است و ما لحن و حرکات او را می بینیم». اصطلاحی که در برابر این تفکر وضع می کند آوا محوری است و آن را پنداری نادرست می داند. دریدا معتقد است که گفتار قبل از اینکه گفتار باشد در حدود دستور زبان قابل دریافت و معنی دار است و این دستور زبان است که نظام کلی دلالت گری و معنا دهی است که پیشاپیش تولیدات زبانی چه گفتاری و چه نوشتاری است. بنابراین بدون داشتن درکی از دستور زبان عملا معنی دهی منتفی است و به همین خاطر نوشتار در واقع پیشاپیش گفتار است. دریدا در اینجا مقوله تقابلهای پذیرش شده توسط تفکر غرب را باژگونه می کند. آوا محوری وابسته به گوینده است اما نوشتار بر امکان عام نگارش متکی است. آن چه دریدا آن را نوشتار بی خواستگاه یا نوشتار در مفهوم عامتر آن می خواند.دومان در جستار سخن سرایی کوری بر این بینش است که همه منتقدان آن چیزی را که می گویند سوای آن چیزی است که می خواهند بگویند. این مقوله عام باعث کوری در مقابل متن می شود پس هر نقدی نوعی کوری ایجاد می کند که امکان دید سایر وجوه متن را از دید دور می دارد. به نظر دومان امکان پذیری خوانش را هرگز نمی توان مسلم انگاشت چه خوانش یک فعالیت است که نه می توان آن را مشاهده کرد و نه معین و نه اثبات. دومان می خواهد از ما یک خوانشگر بسازد. می دانیم که تاثیر نوشتار بیشتر از گفتار است و عملا ما می خواهیم معنایی یکه و نهایی در آن بیابیم. دومان این نگرش را به چالش می کشد.یعنی متن دارای گوهر و ذات یکتایی نیست. خوب در اینجا ممکن است که این شائبه ایجاد شود که خود گفتار انتقادی دومان چه وضعیتی پیدا می کند؟ اولا وی به گفتار قاطع و تثبیت شده حتی در مورد خود باور ندارد. دوما دومان می گوید که تاویل نمی تواندمبنایی علمی داشته باشد یعنی نمی تواند موضوع مطالعه ی ثابتی داشته باشد  که شناختی استوار و موثق بدست دهد:

متون انتقادی از آنجا که علمی نیستند، باید با وقوف بر همان ابهامی خوانده شوند که در مطالعه ی متون ادبی و غیر- انتقادی لحاظ می شود و از آنجا که سخن سرایی گفتمان این متون متکی به گزاره های قاطع و مقولاتی است، اختلاف بین معنا و مدعا هم از مولفه های منطق آن ها است.

در واقع تصور رایج این است که متون انتقادی معنایی ثابت تر و استوارتر از متون ادبی دارند. اما این تصور درست نیست زیرا که متون انتقادی بر یک عدم انسجام و منطق پریشی استوار است والا متونی انتقادی نبودند و هیچ راه گریزی از این منطق محال وجود ندارد. کتاب دیگری که دومان الگوی مجاز بنیاد زبان را مورد پژوهش قرار می دهد تمثیل های خوانش است. وی در این کتاب تقابل بین فلسفه و ادبیات را به چالش می کشد. بزعم دومان قضیه این نیست که فلسفه به مفاهیم جدی وکمتر قابل تردید می پردازد اما الگوی ادبیات زبان مجازی است یا بهتر بگوییم ادبیات به مسائل احساسی و عاطفی می پردازد ولی فلسفه به مسائل عقلانی و منطقی. لوگوس محوری یعنی همان اشتیاق به یافتن معناهای ثابت و استوار در مرکز متن ها چه در فلسفه و چه در ادبیات وجود دارد. اما ظاهرا به دلیل اهمیت فلسفه در مقابل ادبیات و شائبه ی برتری آن به دلیل متقن بودن و رسیدن به معناهای یکتا و استوار عملکرد لوگوس محور در فلسفه متافیزیک خوانده می شود. ایده های مانند عدالت، دوستی ،ملیت، جنسیت، سیاست گفتمان فلسفی اند. فلسفه در تفکر غرب هرگز یک سخن حاشیه ای نبوده بلکه اصل انتظام بخش تفکر غرب محسوب می شود. اما مفاهیم یا ایده ها یی که نام بردیم خارج از الگوی مجازی زبان نمی تواند وجود داشته باشد. در واقع اشتباه از آنجا آغاز می شود که مجاز بعنوان یک شکل انشقاقی و حاشیه ای یا انحرافی در نظر گرفته شود اما مسئله به این صورت نیست مجاز سر مشق تمام عیار زبان است .چه زبان فلسفی و چه زبان ادبی. صنعت ادبی، تخت پادشاهی نمی تواند مفهومی جدا و غیر سیاسی داشته باشد یا اصطلاح دارو نمی تواند فقط تعریفی علمی داشته باشد چه بلحاظ علمی آسپرین و حشیش هر دو دارو محسوب می شوند ولی معنای  آنها در گیر و تنیده شده در مسائل اخلاقی و سیاسی است. مثلا فلسفه اخلاق نسبت به اعتیاد نمی تواند بی تفاوت و بدون گفتمان باشد. اصولا واژه و نه خود شئی به  گونه ای  کتابی در جایگاه نظام مفهومی می ایستد و آن را پی ریزی می کند مسئله مهم دیگری که در رابطه با ادبیات و فلسفه مطمح نظر است آن است که ادبیات خود را شالوده شکنی می کند و داعیه داشتن حقیقت را ندارد. ادبیات می داند که زبانش مجاز بنیاد است ولی فلسفه دچار اشتباهی تاریخی (لوگوس محوری) است و شکل گفتمان و صورت مفاهیم خود را حقیقی قلمداد کرده و شیوه های زندگی و اندیشیدن را بر اساس آن مفاهیم سامان داده است. دومان می گوید هر روایتی اساسا تمثیلی از خوانش خاص خود است. در صنعت ادبی وقتی چیزی به یک چیز دیگر اشاره می کند آن را تمثیل می نامیم مثلا شاخه زیتون تمثیلی از صلح است در صورتی که می دانیم بین شاخه زیتون و دلالت معنایی آن، صلح رابطه ی واقعی وجود ندارد و این فقط در تمثیل است که قابل خوانش به صلح است. در نظر دومان هر روایتی یک تمثیل است. هر خوانشی از یک روایت نه تنها چیزی می گوید که آن روایت نمی گوید بلکه همچین چیزی می گوید که قصد خواننده این نیست که آن را بگوید. بنابراین تاویل روایت یا معنای آن به چیزی سوای خود رجوع می کند. خوانش ما از یک روایت نمی تواند شناختی از آن چیز بدست دهد و اینجا خوانش همیشه یک بد خوانش خواهد بود. روایت و خوانش ما از آن همیشه به چیزی سوای خود رجوع خواهد کرد این بد خوانش از آنجا رخ می دهد که بین مرجع (کلام یا متن) و مصداق (شیئی مورد اشاره یا چیز مورد ارجاع شکافی وجود دارد همچون اختلاف بین شاخه ی زیتون بعنوان شاخه زیتون و شاخه ی زیتون به عنوان صلح).این شکاف مختص به مرجع و مصداق نبوده و اساسا بعلت اینکه خصلت زبان(figural) یعنی مجاز بنیاد بوده اختلاف بین نادرست و درست وخوانش نادرست همواره وجود دارد. خوانش فهم و شناخت ما را از جهان شکل می دهد بنابراین خوانش ما از جهان یک بد خوانش است. زیرا مجاز از نظارت نفس می گریزد ولی باید این را دانست که بدون بد خوانش عملا وجود معنی منتفی است و بد خوانی اصولا شرط اساسی خلق معنا است. دومان بر اساس تمثیل و مجاز به شالوده شکنی خود بصورت جدی ادامه می دهد بزعم وی تفکیک معنی درست از معنی نادرست امکان پذیر نیست زیرا متن را می توان فقط برحسب تعابیر خاص خود به عنوان یک متن داوری کرد نه با توجه به معیارهای بیرونی که برای توجیه درستی یک ادعا به کار می رود. دومان در تمثیل های خوانش کارکرد مجاز و تمثیل را این گونه بیان می کند: سر مشق همه متون شامل یک مجاز (یا نظامی از مجازها) و شالوده شکنی آن است. اما این الگو، از آنجا که نمی توان آن را با یک خوانش نهایی فرو بست، به نوبه خود ،ابر موضع مجازی مکملی را خلق می کند که راوی خوانش ناپذیری روایت پیشین می شود. این گونه روایت ها را می توان به عنوان روایتی ممتاز از روایت های شالوده شکن اولیه که حول محور مجازها و در نهایت همواره حول محور استعاره سامان گرفته اند ،تمثیل های دوم (یا سوم) مرتبه نامید. روایت های تمثیلی ماجرای ناکامی در خوانش را واگویه می کنند حال آن که روایت مجاز گرایانه ،ماجرای ناکامی در نامندگی را واگویه می کنند. تفاوت موجود تنها تفاوت کمی است و تمثیل محو کننده مجاز نیست. تمثیل ها هماره تمثیل های استعاری و، دقیقا، هماره تمثیلهایی از امکان ناپذیری خوانش اند جمله یی که در آن حرف اضافه «از» را باید به عنوان یک استعاره «خواند»

هر متنی دارای مجاز است و شالوده شکنی در صدد از کار انداختن کارکرد این مجاز است اما این خوانش ها به بستاری نمی رسد و خوانش ها ی مکرر از متن صورت می گیرد.هر کدام از این خوانش ها بیانگر یک روایت است که همواره ناکامی خود را در دستیابی به یک واگویش قطعی بیان می دارد. دومان متنی نظیر قرار دارد اجتماعی روسو را مثال می آورد.قرارداد اجتماعی همانطور که از نام آن برمی آید قوانینی را شرح می دهد که شهروندان برای اینکه از زندگی مدنی برخوردار باشند لا جرم باید به آن متعهد باشند در واقع خود واژه قرار دارد (contract) به عنوان یک مجاز بکار می رود اما خوانش ها ی مکرر از این مجاز آن را به یک روایت تمثیلی بدل می سازد یعنی مجازی که در معرض خوانش ها قرار گرفته و هر خوانش نیز خود یک بد خوانش است. دومان از دو شیوه ی رایج در زبان سنتی که بر تفکر سنتی مخصوصا فلسفه تاثیر بسزایی دارد سخن به میان می آورد یکی از شیوه ها نامندگی است در واقع شیوه ی نامندگی بیانگر نظم طبیعی زبان است. شیوه ی دیگر روایت است روایت یا نقل بیانگر یک مسیر انحرافی در ارتباط با نامندگی است. در فلسفه سنتی نامنده بشمار می رود نه روایی. ژاک دریدا در بیانی مشهور این تناقض سنتی را این گونه سرزنش می کند« من هرگز نفهمیده ام چگونه قصه بگویم» . «دومان می خواهد این تقابل را متزلزل کرده، نشان دهد که هر گفتمان نامنده ای ناچار است که روایی باشد»وقتی ماجرای زندگی شخصی را روایت می کنیم نمی توانیم تمایز قاطعی میان نامیدن وقایع و رخدادها و روایت زندگی آن شخص قائل شویم.مثلا می گوییمx  در عشق شکست خورد در واقع تفکیک رخداد عشقی یعنی ماجرایی که اتفاق افتاده از کل روایت قابل تفکیک و تمایز نیست.« پس از این رو یک روایت مجاز گرایانه همچنین حتما شالوده شکنی نامندگی خاص خویش را به نمایش می گذارد. پس ،روایت های مجازگرایانه همگی تمثیلی اند و هر روایت ناکامی خاص خود را روایت می کند».

دومان نمی خواهد مجاز(سخن سرایی) را به ساختار برتری بخشد به همین سبب تعریف وی از متن این گونه است:

فصل مشترک متناقضی که از برخورد حوزه دستور زبان با حوزه مجازها پدید می آید ... ما چیزی را متن می خوانیم که بتوان آن را از منظری مضاعف نگریست به عنوان یک نظام دستور زبانی زایا ،بی انتها، و غیر ارجاعی و به عنوان یک نظام مجاز بنیاد که با دلالتی استعلایی  بسته می شود دلالتی که رمزگان دستورزبانی را به رمزگانی بدل می کند که متن موجودیت خود را مرهون آن است. تعریف متن همچنین حاکی از امکان ناپذیری وجود آن و از پیش ترسیم کننده ی روایت تمثیلی این امکان ناپذیری است .

دستور زبان به یک عنوان یک ساختار در خلق معنی ضروری است اما حوزه آن باز و قابل انعطاف است. دومان می گوید متن از کشاکش ناهمساز بین دستور زبان و مجاز پدید می آید. مجازی که همواره می خواهد که به عنوان یک معنی بسته قلمداد شود اما مجازی دیگر آن را شالوده شکنی می کند.

دومان قرار داد اجتماعی روسو را که بیانگر تعهد و ایفای به عهد شهروندان متمدن نسبت به یکدیگر می داند یک متن می داند ولی با این حال می گوید که «قرارداد نوعی تعهد و عهد است و متن نشان می دهد که یک عهد تنها هنگامی به عنوان یک عهد شناخته می شود که شکسته شود». بنابراین عهد ابتدا معنای لوگوس محور پیدا می کند (یکتا و قطعی )اما در جریان شالوده شکنی و خوانش (بد خوانی ) قرار می گیرد.

ماخذ:

1-   پل دومان اثر مارتین مک کوئیلان ترجمه پیام یزدانجو

2-   ساختار و تاویل متن اثر بابک احمدی

3-   اراده معطوف به قدرت اثر فردریش ویلهلم نیچه ترجمه مجید شریف

4-   واژه نامه ی فلسفی مارکس اثر بابک احمدی

5-   لکان، دریدا، کریستوا اثر مایکل پین ترجمه پیام یزدانجو

6-   بارت،فوکو،آلتوسر اثر مایکل پین ترجمه پیام یزدانجو